ارائه چارچوبی برای به‌کارگیری مؤلفه‌های هوش مصنوعی در نظام‌های بازیابی اطلاعات پایگاه‌های علمی بر اساس فراترکیب و دلفی فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه مهندسی کامپیوتر، دانشگاه شهاب دانش، قم، ایران

3 گروه بازیابی اطلاعات و دانش، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران

چکیده

هدف: در عصر انفجار اطلاعات، نظام‌های بازیابی اطلاعات سنتی در پایگاه‌های تخصصی نشریات علمی، در پاسخ به نیازهای پیچیده کاربران با محدودیت مواجه‌اند. هوش مصنوعی با راهکارهایی چون پردازش زبان طبیعی و شخصی‌سازی، پتانسیل عظیمی برای بهبود این فرآیندها ارائه می‌دهد. با این حال، کمبود یک چارچوب جامع و نظام‌مند که مؤلفه‌های کاربردی هوش مصنوعی را برای نظام‌های بازیابی این پایگاه‌ها شناسایی، ارزیابی و اولویت‌بندی کند، احساس می‌شود. هدف اصلی این پژوهش، ارائه یک چارچوب اعتبارسنجی‌شده و عملیاتی برای هوشمندسازی نظام‌مند این پایگاه‌ها است.

روش‌: این پژوهش کاربردی با رویکرد ترکیبی اکتشافی در دو مرحله انجام شد. در مرحله نخست، با روش فراترکیب و تحلیل نظام‌مند ۱۱۲ مقاله منتخب (2000 تا 2025)، ۴۸ مؤلفه مؤثر هوش مصنوعی استخراج گردید. در مرحله دوم، جهت اعتبارسنجی و پالایش، از تکنیک دلفی فازی طی دو دور با مشارکت ۱۹ متخصص استفاده شد. روایی ابزارها با روایی محتوا و پایایی آن با آلفای کرونباخ (۰.۸۲۳) تأیید شد.

یافته‌ها: پس از ارزیابی خبرگان در دو مرحله دلفی فازی، ۳۳ مؤلفه به عنوان ابزار مؤثر تأیید شدند. این مؤلفه‌ها در هفت مقوله اصلی طبقه‌بندی شدند که به ترتیب اهمیت عبارتند از: «جستجو و توصیه هوشمند»، «تحلیل پیشرفته و کاربردهای هوشمند»، «پردازش زبان طبیعی»، «ارزیابی، غنی‌سازی و بهبود متن»، «تحلیل معنایی، سازمان‌دهی و استخراج اطلاعات»، «تولید و پردازش چندرسانه‌ای» و «ترجمه و تبدیل زبان».

نتیجه‌گیری: این پژوهش، چارچوبی جامع و اولویت‌بندی‌شده ارائه می‌دهد که نقشه راهی راهبردی برای هوشمندسازی پایگاه‌های اطلاعاتی است. اولویت‌بندی خبرگان، نشان‌دهنده تغییر پارادایم از «مخزن اسناد» به «دستیار هوشمند پژوهشی» است. رتبه بالای «جستجو و توصیه هوشمند» و «تحلیل پیشرفته» اهمیت حیاتی تجربه کاربری و حفظ اعتبار علمی را نشان می‌دهد. این چارچوب به مدیران کمک می‌کند تا سرمایه‌گذاری خود را مؤثر هدایت کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Framework for Applying Artificial Intelligence Components in the Information Retrieval Systems of Scientific Databases: A Meta-Synthesis and Fuzzy Delphi Study

نویسندگان [English]

  • tahere hajimozaffari 1
  • fereshteh sepehr 1
  • Ali Sohofi 2
  • iraj moradi 3
1 Department of Knowledge and Information Science, NT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Computer Engineering, Shahab Danesh University, Qom, Iran
3 Department of Information and Knowledge Retrieval, Arak.C., Islamic Azad University
چکیده [English]

Purpose: Traditional information retrieval systems in specialized journal databases struggle to meet complex user needs amidst the information explosion. Artificial Intelligence (AI), through natural language processing and personalization, offers significant potential for improvement. However, a comprehensive, systematic framework that identifies, evaluates, and prioritizes practical AI components for these specific systems is severely lacking. This study aims to fill this research gap by presenting a validated operational framework for the intelligent enhancement of these specialized database retrieval systems.

Method: This applied research used an exploratory mixed-methods approach. In phase one, a meta-synthesis of 112 selected articles (from 219 initial articles, 2000-2025) was conducted to extract 48 effective AI components. In phase two, a two-round Fuzzy Delphi technique with 19 experts was employed to validate and prioritize these components. Validity was confirmed by content validity, and reliability was confirmed by Cronbach's alpha (0.823).

Findings: Following the two-round Fuzzy Delphi evaluation, 33 components were ultimately confirmed as effective tools. These components were classified into seven main categories, ranked by expert consensus in order of importance: (1) "Intelligent Search and Recommendation," (2) "Advanced Analytics and Smart Applications," (3) "Natural Language Processing," (4) "Text Evaluation, Enrichment, and Improvement," (5) "Semantic Analysis, Organization, and Information Extraction," (6) "Multimedia Generation and Processing," and (7) "Language Translation and Conversion."

Conclusion: This research presents a comprehensive, prioritized framework that serves as a strategic roadmap for making specialized databases intelligent. The expert prioritization indicates a paradigm shift from a "repository of documents" to an "intelligent research assistant." The high ranking of "Intelligent Search and Recommendation" and "Advanced Analytics" highlights the critical importance of user experience and scientific integrity. This framework helps managers guide investments effectively.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Information Retrieval
  • Artificial Intelligence (AI)
  • Natural Language Processing (NLP)
  • Machine Learning
  • Scientific Databases
  • Fuzzy Delphi Analysis
  • Meta-synthesis
CAPTCHA Image

مقاله‌های آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار برخط از تاریخ 09 اردیبهشت 1405
  • تاریخ دریافت: 05 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 09 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار: 09 اردیبهشت 1405