شناسایی و تحلیل نقش‌های کتابخانه‌های عمومی در اجتماع: یک مرور نظام‌مند

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 دکتری، علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

10.30484/NASTINFO.2023.3399.2207

چکیده

هدف: نقش کتابخانه‌های عمومی در مقایسه با گذشته متفاوت‌­تر و گسترده‌تر شده است. پس از آغاز قرن جدید، تغییراتی بنیادی در نقش‌ها و خدمات کتابخانه‌های عمومی به‌­خصوص با تأکید بر نقش‌های اجتماعی آن  صورت گرفته است. لذا با توجه به گسترش دامنه‌ خدمات این کتابخانه‌ها و تأثیر بیش‌ از پیش آن بر جامعه، پژوهش حاضر به شناسایی و تحلیل نقش‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی پرداخته است.
روش: این پژوهش به ‌لحاظ هدف از نوع کاربردی و از حیث ماهیتِ داده‌ها از نوع کیفی است که با تکنیک مرور نظام‌مند و کاربرد الگوی چهار مرحله‌ای اوکولی و شابرام (2010) انجام شده است. همچنین برای انتخاب صحیح مقالات در مرحله‌ دومِ الگوی مذکور، از فرایندِ انتخابِ مقالات سیلوا (2015) استفاده شده است. جامعه‌ آماری، متونی را شامل می­‌شود که طی سال‌های 1381 تا 1401 به زبان‌فارسی و سال‌های 2002 تا 2022 به زبان‌انگلیسی منتشر شده‌اند. پس از جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی و بازیابی 1819 مقاله، به پاکسازی و غربالگری مقالات پرداخته و در نهایت، 201 مقاله‌ مرتبط با نقش‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی گزینش شده است.
یافته‌ها: با وجود اهمیت نقش‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی، مطالعات مربوط به این حوزه در کشور اندک است، و تنها در دهه‌ اخیر به این مسئله توجه شده است. علی‌رغم فقر پژوهشی در کشور ایران، پژوهش در این حوزه در کشورهای خارجی سابقه‌ طولانی‌تری داشته و پژوهشگران تحقیقات متعددی انجام داده­اند. یافته‌ها نشان می­دهد کتابخانه‌های عمومی هفت‌ نقش شامل: 1. ترویج عدالت اجتماعی، 2. توسعه سرمایه اجتماعی، 3. بالابردن مشارکت اجتماعی، 4. ارتقای تاب‌آوری اجتماعی، 5. اجتماع‌سازی، 6. مدیریت بحران‌های طبیعی و 7. کاهش محرومیت‌ها و آسیب‌های اجتماعی، در جامعه ایفا می‌کنند.
نتیجه‌گیری: شرط اساسی برای موفقیت در تحقق این نقش‌ها، درک کامل و جامع از موقعیت کتابخانه‌های عمومی در شبکه اجتماعات محلی است. برای تحقق این امر، لازم است کتابخانه‌های عمومی بیش از هر چیز، از مسائل جامعه آگاه باشند. کتابخانه‌های عمومی با سازماندهی فعالیت‌هایی که به ایجاد فضایی برای ملاقات، توسعه‌ ارتباطات شخصی و ارتباط با اعضا و اقشار مختلف جامعه منجر می‌شوند، به ارائه‌ نقش‌های اجتماعیِ جدید خود، و نیز تقویت جایگاه کتابخانه به ‌­عنوان یک نهاد قابل اتکا و شایسته‌ اعتماد در سطح جامعه کمک می‌کنند. کتابخانه‌های عمومی می‌توانند با کمک به توسعه‌ اجتماعی، عاملی مثبت برای تغییر و تحول جامعه باشند. لذا ضروری است در این مسیر، کتابخانه‌ها به موازات نیازهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی جوامع گام بردارند تا به ‌معنای واقعی، جزئی از اجتماع شوند. بر این اساس، برای ایفای نفش خود باید با اقدامات فراگیر، آگاهی‌رسانی مناسب و دانش‌افزایی مخاطب، و نیز استفاده از منابع انسانی و آموزشی کیفیت زندگی شهروندان را بهبود بخشند.  

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying and Analyzing the Roles of Public Libraries in the Community:A Systematic Review

نویسندگان [English]

  • Mohammad Reza Shekari 1
  • Shahnaz Khademizadeh 2
1 PhD, knowledge and Information science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Associate Professor, Department of Information Science and Knowledge, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده [English]

Purpose: The role of public libraries has changed and expanded compared to the past. Since the beginning of the new century, we have seen fundamental changes in the roles and services of public libraries, especially with emphasis on their social roles. Therefore, considering the expansion of the range of services of these libraries and their impact on society, this research aims to identify and analyze the community roles of public libraries.
Method: This research is practical in terms of its purpose, and the nature of the data is a qualitative type, performed with the systematic review technique and the application of the four-stage model of Okoli and Shabram (2010). To select the articles correctly in the second stage of the mentioned model, the process of selecting the articles of Silva (2015) was used. The statistical population was the texts were published in the Persian language between 1381 and 1401, and in English between 2002 and 2022. After searching the databases and retrieving 1819 articles, the articles were cleaned and screened. Finally, 201 articles related to the social roles of public libraries were selected.
Findings: Studies related to the social roles of public libraries in the country, despite their importance, are nascent and have only been paid attention to in the last decade, so the lack of research in this field is evident. But this research abroad has met with more success among researchers, they have had a long history and much research has been carried out. The findings showed that public libraries have seven roles including 1. Promoting social justice, 2. Developing social capital, 3. Increasing social participation, 4. Promoting social resilience, 5. Community building, 6. Managing natural crises, and 7. Reducing deprivations and injuries. Social, they play in the community.
Conclusion:  The primary condition for success in fulfilling these roles is a complete and comprehensive understanding of the position of public libraries in the local social network. To achieve this goal, public libraries need to be aware of their societal conditions above all. By organizing activities that lead to creating a space for meeting, developing personal relationships, and communicating with members and different strata of society, public libraries present their new community roles and strengthen the position of the library as a reliable institution worthy of trust at the community level. They help by performing the roles mentioned in this research, public libraries can contribute to social development and be a positive factor in the change and evolution of society. In this way, libraries and their facilities, activities, and programs must take steps in line with the social, cultural, political, and economic needs of the communities to become a part of the community in the real sense. Therefore, they should play their role in this field and overcome the difficulties, with comprehensive measures and proper awareness and knowledge enhancement of the audience, as well as the use of human and educational resources to improve the quality of the citizens 'lives.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Community Role
  • Public Library
  • Society
  • Systematic Review
ابراهیمی، رحمان (1390). بررسی نقش و جایگاه کتابخانه‌های عمومی در افزایش سرمایه اجتماعی شهروندان: مطالعه موردی شهر تهران. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران، تهران.
ابراهیمی، رحمان؛ علی‌پور نجمی، سکینه (1392). بررسی کیفی نقش کتابخانه‏‌های عمومی در ایجاد و ارتقای اعتماد اجتماعی. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. 3 (2)، 51-72.
ایفلا (1399). رهنمودهای ایفلا: خدمت کتابخانه عمومی. (فاطمه پازوکی، مریم حسن‌زاده و سکینه قاسم‌پور؛ مترجمان). تهران: چاپار، اساطیر پارسی.
بهمنی چوب‌بستی، اکبر؛ سیدین، مهرداد (1397). هوش اجتماعی کتابداران و نقش آن بر ارتقای مسئولیت اجتماعی کتابخانه‌ها: مطالعۀ موردی کتابخانه‌های عمومی استان مرکزی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی. ۲۴ (۴)، 591-612.
پارسازاده، احمد؛ شقاقی، احمد (1388). کتابخانه‎های عمومی و ساخت واقعیت اجتماعی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی. ۱۵ (۴)، ص 29-60.
پرتوی، پروین؛ بهزادفر، مصطفی؛ شیرانی، زهرا (1395). طراحی شهری و تاب‌آوری اجتماعی. بررسی موردی: محله‌ جلفا اصفهان. نامه‌ معماری و شهرسازی، 17، ص 100-116.
پرهام‌نیا، فرشاد؛ مرادی، محمود (1398). سنجش میزان تاب‌آوری کارکنان کتابخانه‌های عمومی در برابر زلزله: نمونه موردی کارکنان کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه. دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات)، 12(46)، ص 1-14.
پروری، قاسم (1397). نقش کتابخانه‌های عمومی در افزایش روابط اجتماعی و اطلاعات عمومی شهروندان (نمونه موردی کتابخانه عمومی شهرستان چالدران). در: کنفرانس بین المللی عمران، معماری و مدیریت توسعه شهری در ایران.
پشوتنی‌زاده، میترا؛ سلیمیان، مائده (1397). بررسی میزان اهمیت کتابخانه‌های عمومی شهر اصفهان به مسائل زیست‌محیطی، برنامه‌های اجتماعی مرتبط با بازاریابی سبز و رفتار خرید سبز. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 8 (1)، 267-285.
خادمی‌زاده، شهناز؛ شکاری، محمدرضا؛ نواح، عبدالرضا؛ هاشمی، اسماعیل؛ کوهی‌رستمی (1400). بازاندیشی در کارکرد کتابخانه‌های عمومی از منظر حوزه عمومی یورگن هابرماس. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 32 (2)، 3-21.
خادمی‌زاده، شهناز؛ فرج‌پهلو، عبدالحسین؛ محمدی، زینب (1399). بررسی میزان آمادگی کتابخانه‌های عمومی ایران در مواجهه با بحران ریزگردها. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 23 (2)، ص 117-136.
ذاکری، علی؛ طاهری‌دمنه، محسن؛ ابراهیمی‎درچه، الهه (1401). دلالت‌های آینده‌پژوهانه نظریه تاب‌آوری بر کتابخانه‌های عمومی ایران. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی. ۲۸ (۳)، ص 292-315.
رحیمی، صالح؛ سهیلی، فرامرز؛ احمدی، زهرا؛ رحیمی، فاطمه (1401). رابطه سواد سلامت با میزان تاب‌آوری و سلامت روانی کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه. مدیریت اطلاعات سلامت، 19 (1)، ص 35 -42.
رحیمی، صالح؛ سهیلی، فرامرز؛ صادقیان، سعدی (1400). بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی با خلاقیت و کارآیی سازمانی در بین کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه. علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 7 (1)، ص 101-120.
زرداری، سولماز؛ عطاپور، هاشم؛ زارع‌دارابی، سودابه (1401). ارزیابی وضعیت خدمات کتابخانه‌های روستایی استان آذربایجان شرقی و بررسی دیدگاه روستاییان نسبت به نقش کتابخانه‌ها در کاهش محرومیت اجتماعی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 28 (2)، 170-188.
سیفی، لیلی؛ فغانی، الهام؛ حبیبی، مریم (1400). نقش کتابخانه‌های عمومی در توسعه مشارکت اجتماعی با تأکید بر نتایج پژوهش‌های بین‌الملل. در: گلنسا گلینی‌مقدم و عصمت مؤمنی (گردآورندگان)، مجموعه مقالات همایش مجازی بین‌المللی پروژه ژان‌مونه: نقش کتابخانه‌های عمومی در توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور ایران با تأکید بر تجارب کشورهای اروپایی، 29 اردیبهشت 1400، 19 می 2021، (ص 377-402) تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
شامبون، فابریس (1396). نقش اجتماعی کتابخانه‌ها (محمدرضا مجیدی، مترجم). تهران: چاپار.
شکاری، محمدرضا؛ حسین‌زاده، عباس؛ مهدی‌پور، بهار (1399). رویارویی با بلایای طبیعی: تحلیلی بر نقش کتابخانه‌­های عمومی استان خوزستان در بحران سیل فروردین 1398 در: احمد شعبانی و منصور کوهی‌رستمی (گردآورندگان)، کتابخانه‌های عمومی در کرانه کارون و کرخه: مجموعه مقالات و سخنرانی‌های همایش ملی کارکردهای اجتماعی کتابخانه‌های عمومی (ص 271-298). تهران: چاپار: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور: انجمن علمی ارتقای کتابخانه­‌های عمومی ایران.
طالب‌الحق، سمیرا؛ اصغری، نیلوفر؛ طالب‌الحق، مسعود؛ شایسته بقال‌رضازاده، محسن (1397). بررسی ویژگی‌ها و نقاط ضعف کتابخانه‌های عمومی در توسعه فرهنگ اجتماعی شهروندان. در: کنفرانس بین‌المللی میان‌رشته‌ای روسیه و شرق: تعامل در هنر روسیه، مسکو.
عزیزخانی، رباب؛ سپهر، فرشته؛ میرحسینی، زهره؛ غفاری، سعید (1401). ارائه الگوی نقش‌­آفرینی کتابخانه‌­های عمومی در توسعه عدالت اجتماعی. دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات)، 15 (57)، ص 31-61.
عطایی کردیانی، زینب؛ تجعفری، معصومه؛ نوکاریزی، محسن؛ آقامحمدیان شعرباف، حمیدرضا. (1398). اولویت‌بندی و امکان‌سنجی خدمات قابل ارائه در کتابخانه‌های عمومی شهر مشهد در جهت کاهش آسیب اجتماعی طلاق. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 9 (2)، 88-113.
علی‌جمشیدی، معصومه (1395). بررسی نقش کتابخانه‌های عمومی بر افزایش سواد اطلاعاتی و تعامل اجتماعی شهروندان. در: چهارمین همایش ملی معماری، شهرسازی و پژوهشهای نیازمحور با محوریت تحولات نوین و پژوهشهای کاربردی.
غفاری قدیر، جلال؛ شقاقی، مهدی (1389). کتابخانه‌های عمومی و تحلیل کارکردهای اجتماعی آن به‌عنوان نهادی ارتباطی- رسانه‌ای. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۶ (۳)، 5-38.
فدائی، غلامرضا (1392). از کتابداری و اطلاع‌رسانی تا علم اطلاعات و دانش‌شناسی. تهران: چاپار.
فدائی، غلامرضا؛ فیروزآبادی، احمد؛ ابراهیمی، رحمان (1391). نقش کتابخانه‌های عمومی در افزایش سرمایه اجتماعی: مطالعه موردی شهر تهران. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۱۸ (۲)، 197-215.
قریشی، فردین؛ ساعی، روح‌الله (1393). میزان مشارکت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در بین کارکنان کتابخانه‌­های شهر تبریز. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 20 (4)، ص 626-611.
کوهی‌رستمی، منصور (1400). بازاندیشی در کتابخانه‌های عمومی: مدل فضاییِ کتابخانه‌های عمومی. در: کارنامه ایرانی کتابخانه‌های عمومی (جلد نخست) به کوشش احمد شعبانی و قاسم موحدیان. تهران: چاپار.
محمداسماعیل، صدیقه؛ دروگر کلخوران، سولماز (1401). خلق تاب‌آوری پویا در مقابله با بحران کرونا در میان کتابداران نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. دانششناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات). 15 (57). ص 90-108.
معتمدی، هادی (1386). اولویت‌بندی آسیب‌ها و مسائل اجتماعی در ایران. فصلنامه رفاه اجتماعی، 6 (24)، 327-348.
موحدیان، قاسم (۱۳۹۸ آذر، ۲۸). اجتماع‌سازی در کتابخانه‌های عمومی چگونه محقق می‌شود؟ [یادداشت وب‌سایت]. بازیابی‌شده از:  http://ipla.ir/?p=2195.
موحدیان، قاسم؛ شعبانی، احمد (1396). شناسایی عوامل اثرگذار بر منزلت اجتماعی حرفۀ کتابداری. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی. ۲۳ (۲)، 149-172.
میرحسینی، زهره؛ خودکار، حسینعلی؛ فاتحی‌زاده، ندا (1400). بررسی وضعیت دورکاری در کتابخانه‌های عمومی در ایام پاندمی کووید-19. دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات)، 14 (55)، ص 121-138.
CAPTCHA Image