طبقه‌بندی علوم از دیدگاه دانشمندان دوره اسلامی از قرن دوم هجری تا عصر حاضر

نوع مقاله: مروری

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

هدف: نشان‌دادن طرحی کلی از طبقه‌بندی‌های دانشمندان دوره اسلامی و رویکرد و جهان‌بینی این دانشمندان درخصوص تقسیم‌بندی‌هایی که ارائه کرده‌اند.
روش‌شناسی: در این پژوهش از روش کتابخانه‌ای استفاده شده است و ابراز گردآوری داده‌ها، اسناد و مدارک فارسی (کتاب‌ها، مقالات، و پایان‌نامه‌ها) است که به مسئله طبقه‌بندی علوم در دوره اسلامی از دیدگاه دانشمندان این حوزه پرداخته‌اند.
یافته‌ها: از اواسط قرن دوم تاکنون، طبقه‌بندی‌های مختلفی از علوم ارائه شده است. نخستین تلاش جدی مسلمانان برای طبقه‌بندی علوم، از قرن سوم با کار کِندی آغاز شد. طرح فارابی، گامی اساسی در زمینه طبقه‌بندی علم در دوره اسلامی به‌شمار می‌رود. به‌دنبال وی سایر دانشمندان این دوره نیز در تکمیل طبقه‌بندی علوم اهتمام ورزیدند. همین روند به رشد و توسعه علوم انجامید.
نتیجه‌گیری: بیشتراندیشمندان دوره اسلامی، شیوه‌های پیشینیان را مبنای رده‌بندی خود قرار دادند؛ و هم‌راستا با آن نیز، علوم جدیدی را شناسایی کردند و به آنها افزودند. بیشتر طبقه‌بندی‌های انجام‌شده از علوم در این دوره، از عام به خاص انجام شده است و بیشتر دانشمندان مسلمان، مابعدالطبیعه (علوم الهی) را ارجح علوم می‌دانستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Classification of the Sciences from the Point of View of Islamic Scholars from the Second Century AH to the Present

نویسندگان [English]

  • F. Ghanadinezhad 1
  • G. Heidari 2
1 PhD Candidate of Knowledge and Information sSience, Shahid Chamran University of Ahvaz
2 Associate Professor of Knowledge and Information Science, Shahid Chamran University of Ahvaz
چکیده [English]

Purpose: The optimal use of science is dependent on organizing it in a logical and regular structure. In fact, various sciences in society can be developed when they are precisely categorized. Considering the importance of considering the classification of sciences, the present study seeks to show a general outline of the classifications of Islamic scholars and the approach and worldview of these scientists regarding the divisions that they have presented.
Methodology: In this research, the library method is used and the data collection is a Persian documentary (books, articles and theses) that deals with the issue of classification of sciences in the Islamic period from the point of view of the scientists of this field. They are
Findings: Since the middle of the second century, various categories of sciences have been presented. The first serious Muslim effort to classify science began in the third century with Kennedy's work. Farabi's plan is a major step in classifying science in the Islamic era. Following him, other scholars of this period also contributed to the completion of the classification of sciences. The same trend led to the development of science.
Conclusion: Most scholars of the Islamic period have based their methods on the basis of their predecessors; they also identify new sciences and add them to them. Most of the classifications of science in this period were from general to special, and most Muslim scholars considered metaphysics as the supreme sciences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Classification of science
  • Islamic period
  • Science organization
  • Science classification
  • Science development

مقدمه

رشد و توسعه علمی در جامعه در قالب آموزش، پژوهش و به‌کارگیری آن صورت می‌گیرد. باید توجه داشت که سازماندهی و طبقه‌بندی علوم به این آموزش‌ها، پژوهش‌ها و کاربردها جهت می‌دهد. همان‌طور که فتحی عبدالهادی و بدر (1389) اشاره می‌کنند که طبقه‌بندی علوم تأثیر اساسی و زیربنایی در روندها و فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی داشته است. آنها بر این باورند که در حال حاضر انواع فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی از طبقه‌بندی و سازماندهی علوم متأثرند. در شماری از متون به تأثیر طبقه‌بندی علوم بر آموزش و نظام آموزشی تأکید شده است. به‌طور مثال، نصر در مقدمه­ کتاب بکار (1381) با عنوان طبقه‌بندی علوم ازنظر حکمای مسلمان، نابسامانی‌های حاکم بر برنامه‌های جدید آموزشی در کشورهای اسلامی را نتیجه بی‌توجهی و فقدان بینش عمیق درباره سلسله‌مراتب علوم می‌داند. وی اشاره می‌کند که سنت عقلی نتوانسته است ارتباط علوم با یکدیگر و تقدم و تأخر آن در پرورش انسان و به‌طور کلی وحدت در عین کثرت را میسر سازد. این امر درنهایت به تقلید کورکورانه نظام آموزشی از غرب و عدم انسجام برنامه‌های آموزشی در کشورهای اسلامی منجر شده است.

طبقه‌بندی علوم در حوزه‌های مختلفی استفاده می‌شوند. فلاسفه، تدوین‌کنندگان دایره‌المعارف‌ها و دانشنامه‌ها، و کتابداران سه گروهی هستند که بیش از همه به طبقه‌بندی علوم اهمیت می‌دهند و آن را به‌طور همه‌جانبه مطالعه می‌کنند (فدایی عراقی[1]، 2004). کتابداران از طبقه‌بندی و رده‌بندی علوم برای نظم‌دهی به منابع اطلاعاتی در کتابخانه‌ها استفاده می‌کنند تا فرایند جستجو و دسترسی به منابع برای کاربران را تسهیل کنند. ذکر این نکته ضروری است که محدودیت‌ها و مشکلاتی در طبقه‌بندی کتب اسلامی وجود دارد. بدین صورت که مبنای رده‌بندی منابع اسلامی، طرح‌های رده‌بندی غربیان مانند رده‌بندی دیویی، طبقه‌بندی دهدهی جهانی، رده‌بندی کتابخانه کنگره، رده‌بندی کتاب‌شناسی بلیس و رده‌بندی کولن رانگاناتان است. این رده‌بندی‌ها مشکلات و محدودیت‌هایی برای سازماندهی کتاب‌های اسلامی دارند، مانند مشکل محدودیت فضا برای موضوعات دقیق تخصصی دین اسلام و تأثیرپذیری هر یک از این رده‌بندی‌ها از فلسفه سیاسی و فرهنگی طراحان آنها. همان‌طور که طالعی، کریمی، و عموقین (1392) اشاره می‌کنند که جهت‌گیری‌های سیاسی و فرهنگی یکی از مشکلات رده‌بندی‌های غربی است. هر یک از این رده‌بندی‌ها تحت تأثیر فلسفه سیاسی و فرهنگی طراحان آنها قرار دارد، به‌طوری‌که روس‌ها به‌دلیل اینکه مبنای رده‌بندی دیویی و جهانی را متأثر از ایدئولوژی مسیحیت غرب دیدند، مجبور به طراحی رده‌بندی BBK شدند که براساس رده‌بندی علوم مارکسیست لنینیسم است. به این ترتیب، نیازمند ارائه طرح طبقه‌بندی ویژه‌ای هستیم که هم طبقه‌بندی‌های ارائه شده در دوره اسلامی را مبنا قرار دهد و هم با اندیشه‌های اسلامی و نگرش و جهان‌بینی اسلامی مغایرت نداشته باشد.

با توجه به مشکلات فوق، مطالعه و شناخت دقیق و به تبع آن مبنا قرار دادن بسیاری از طبقه‌بندی‌های ارائه شده در دوره اسلامی می‌تواند به ارائه طرحی جامع از طبقه‌بندی علوم اسلامی، تعیین ارتباط دقیق علوم و نیز اولویت‌های علوم و به‌تبع آن حل بسیاری از مشکلات آموزشی کمک کند. در این راستا، خزائیلی و منتظرالقائم (1395) به نقش و ضرورت طبقه‌بندی علم در نظام آموزشی اسلام اشاره و تأکید می‌کنند که طبقه‌بندی علوم این امکان را به مدرسان مسلمان عصر حاضر می‌دهد تا چالش‌ها و مشکلات موجود در برنامه‌های آموزشی کنونی جهان اسلام را اصلاح کنند و به این ترتیب در راه تمدن‌سازی و احیای تمدن نوین اسلامی و تولید علم گام بردارند.

طبقه‌بندی علوم نقش مهمی در جهت توسعه و پیشرفت علوم مختلف ایفا می‌کند. استفاده و کاربرد بهینه از علم، وابسته به سازماندهی و طبقه‌بندی آن در یک ساختار منطقی و منظم است. درواقع، علوم مختلف در جامعه زمانی می‌تواند توسعه یابند و پیشرفت کنند که به‌طور دقیق و سنجیده، سازماندهی و طبقه‌بندی شوند. گردآوری و رشد علوم صرفاً به معنای توسعه علمی نیست. علوم مختلف در صورتی می‌توانند پیشرفت کنند و اهداف جامعه علمی را محقق سازند که به‌طور سازمان‌یافته، دسته‌بندی و طبقه‌بندی شوند.

پژوهش‌های مختلفی در زمینه بررسی طبقه‌بندی علوم در دوره اسلامی انجام شده است، بعضی از این پژوهش‌ها به بررسی تطبیقی و مقایسه‌ای طبقه‌بندی‌های ارائه‌شده از علوم از دیدگاه تعدادی از دانشمندان دوره اسلامی پرداخته‌اند (اکرمی، 1389؛ امیری، 1393؛ خزائیلی، منتظرالقائم، و میرجعفری، 1391‌). برخی دیگر از پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه به تحلیل دیدگاه یکی از دانشمندان دوره اسلامی درخصوص تقسیم علوم اختصاص یافته است (میرجعفری، منتظرالقائم، و خزائیلی، 1390؛ خزائیلی، 1391؛ رضایی، 1383؛ طالعی و همکاران، 1392؛ طاهری عراقی، 1363؛ فدایی، 1390؛ کدیور، 1387؛ لک‌زایی، 1388؛ ماحوزی، 1392؛ دو کالتی[2]، 2003؛ اشرف[3]، 2017). شماری از مطالعات نیز طبقه‌بندی‌های ارائه‌شده از علوم در بازه زمانی خاصی از دوره اسلامی را بررسی و تحلیل کرده‌اند (رفیعی‌ علامه، 1373؛ شریعت‌پناهی، 1393؛ بیاتی و خندق‌آبادی، 1396؛ مستقیمی، 1387؛ محقق، 1370؛ کیانی‌فرید، 1390؛ طاهری، 1394). در پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه تنها محدوده زمانی و تعداد معدودی از دانشمندان این دوره بررسی شده است. بنابراین، در این پژوهش تلاش شده است که طرحی کلی از طبقه‌بندی‌های اندیشمندان دوره اسلامی، ویژگی‌های بارز هر طبقه‌بندی و رویکرد و جهان‌بینی این دانشمندان درخصوص تقسیم‌بندی‌هایی که ارائه کرده‌اند، به دست داده شود. توصیف هر دانشمند از علوم گوناگون، حکایت از آراء و اندیشه‌های مکاتب مختلف در دوره اسلامی (مکاتب مشائی، اشراقی، دیوانی، عرفانی، و...) دارد.

 

طبقه‌بندی علوم در دوره اسلامی

اهمیت طبقه‌بندی علوم در در این دوره، از صدر اسلام مورد تأکید و توجه بوده است. احادیث و روایات بسیاری مبنی بر طبقه‌بندی علوم وجود دارد که نشان‌دهنده توجه پیامبران و ائمه به اهمیت این موضوع بوده است. در ادامه، به ذکر نمونه‌هایی از این روایات درخصوص تقسیم‌بندی علوم پرداخته می‌شود.

1. پیامبر اسلام (ص) علم را بر دو گونه دانسته است: دانش ادیان و دانش ابدان (العلم علمان: علم الادیان و علم الابدان).

2. امام علی (ع) علم را به دو دسته دیگر تقسیم کرده است: «العلم علمان: مطبوع و مسموع و لاینفع المسموع اذا لم یکن المطبوع». 1- علم فطری 2- علمی که شنیدنی است. اگر علم فطری نباشد؛ علم شنیدنی بی‏فایده است.

3. امام علی (ع) به اعتباری دیگر، علوم را به چهار دسته تقسیم کرده است: «العلوم اربعه: الفقه للادیان و الطب للابدان و النحو للسان و النجوم لمعرفه الازمان». 1- علم فقه برای دین 2- علم طب، برای امراض بدن 3- علم نحو، برای مصونیت زبان از خطا 4- علم نجوم برای شناخت زمان» (علامه مجلسی، 1403‌ق، نقل در کریمی زنجانی اصل، 1378).

4. امام علی (ع) در نگاهی دیگر، به اعتبار مجازبودن یا منهی‌بودن، علم را به دو بخش تقسیم کرده است: «العلم علمان: علم لا یسع الناس الا النظر فیه و هو صبغه الاسلام و علم یسع الناس ترک النظر فیه و هو قدره الله عزوجل». دانشى که مردم موظفند در آن اندیشه کنند و آن دین اسلام است و دانشى که مردم مجازند در آن اندیشه نکنند و آن قدرت خداوند است (کریمی زنجانی اصل، 1378).

از اواسط قرن دوم تاکنون طبقه‌بندی‌های مختلفی از علوم ارائه شده است. شایان ذکر است که از چگونگی طبقه‌بندی علوم از دیدگاه تعدادی از نویسندگان این دوره اطلاعاتی یافت نشد که در ادامه به نام این نویسندگان و اثری که در آن به طبقه‌بندی علوم پرداخته‌اند، اشاره می‌شود:

  • طبقات‌العلمفی کل فن از ابوالمظفر ابیوردی (متوفی 507‌ق)؛
  • مجمع‌العلوم از نسفی سمرقندی (متوفی 537‌ق)؛
  • جامع‌الفنون و سلوه المحزون از ابن شبیب حرانی حلبی (متوفی 695‌ق)؛
  • فهرست‌العلوم از محمد عجمی (متوفی 1055‌ق)؛
  • النموذج‌العلوم از خلیفه سلطان مرعشی (متوفی 1064‌ق)؛
  • خلاصه‌‌العلوم از مظفر علیشاه کرمانی (متوفی 1215‌ق)؛
  • مجموعه‌‌العلوم از محمد کاظم خراسانی (متوفی اواخر قرن سیزدهم)؛
  • ابواب‌العلوم از محمد هادی تهرانی (متوفی 1312‌ق) (رفیعی، 1378).

در جدول 1، به معرفی دانشمندان دوره اسلامی، دیدگاه آنها درخصوص طبقه‌بندی علوم و جهان‌بینی و پارادایم یا سامانه فکری حاکم بر طبقه‌بندی آنها، به‌طور خلاصه پرداخته می‌شود[4].

 

جدول 1. طبقه‌بندی علوم از دیدگاه اندیشمندان دوره اسلامی

نام دانشمند

سال تولد و وفات

نام منبع یا کتاب

برش اولیه طبقه‌بندی یا علم اول یا غالب

تعداد علوم در برش بعدی

جهان‌بینی و پارادایم یا سامانه فکری حاکم بر طبقه‌بندی

منبع

 

خلیل‌بن احمدبن عمروبن تمیم فراهیدی اَزْدی

۹۶ یا ۱۰۰ هـ. -  بین 160 تا ۱۷۵‌ق

-

علم لغت، علم عروض، موسیقی، علائم حروف، قواعد ریاضی، قواعد صرف و نحو‌

-

آثار خلیل از تشیع وی حکایت دارد و آرای کلامی او برگرفته از تعالیم امام جعفر صادق

بیاتی و خندق‌آبادی (1396)؛ ربانی (1395)

 

جابربن حیان

103-199 ق

الحدود

علوم دینی، علوم دنیوی

4 علم

دارای رویکرد قرآنی، باطن‌گرایی، نظام سلسله‌مراتبی از کل به جزء بدون تأثیرات یونانی و تأکید بر محوریت علم کیمیا

خزائیلی  (1391)

 

ابن مقفع

102-138 ق

المنطق

حکمت علمی، حکمت عملی

3 علم

متأثر از طبقه‌بندی ارسطو و تحت تأثیر حکمت خسروانی (ایرانی) و تفسیرهای نوافلاطونی

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

 

حبیب ابن بهریز

184-246  ق

حدود المنطق

فلسفه علمی، فلسفه عملی

9 علم

ازنظر او تزیین حیات نفس در دو جنبه علمی و عملی است.

کیانی‌فرید (1390)

 

ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی

252- 185 ق

کمیه کتب ارسطو طالیس و ما یحتاج الیه فی تحصیل الفلسفه

منطقیات، طبیعیات، ریاضیات، الهیات و علم اخلاق

8 علم

متأثر از تفکرات ارسطو و انتقال‌دهنده افکار و طرح طبقه‌بندی ارسطو

کدیور (1387)

 

ابوحیان توحیدی

بین 310 تا 320- اواخر 400 ق

رساله فی العلوم

علوم عقلی و علوم اسلامی

9 علم

متأثر از اندیشه فارابی

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

 

ابوزید احمد بن سهل بلخی

234-322 ق

اقسام العلوم

منطقیات، طبیعیات، ریاضیات، الهیات و علم اخلاق

-

الگوی رده بندی ارسطویی دانش‌ها را از کندی اخذ کرده و به قلم خویش آن را باز آراسته است.

رشاد (1395)

 

شیعا ابن فریغون

وفات 344 ق

جوامع العلوم

علوم کتابت و درباری، علوم فلسفه و مذهب

3 علم

تقسیم بندی علوم زمان خود به شکل ساختار درختی (تشجیر) و تأکید بر علوم کتابت و دیوانی

محقق (1370)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

 

فارابی

258-339‌ق

احصاء العلوم

فلسفه نظری و فلسفه عملی

6 علم

با طرح اندیشه‌های فلسفی و تلاش برای نزدیکی میان دین و فلسفه به دنبال سلسله‌مراتب علوم و اصل وحدانیت خداوند است.

بکار (1381)

 

التنبیه علی سبیل‌السعاده

علوم نظری و علوم عملی

3 علم

منطق ابزار فلسفه است که به وسیله ان ذهن از خطای در فکر مصون می‌ماند.

 

حکیم ابوالفتح عمر خیام

350-517‌ق

رساله در علم کلیات وجود

متکلمان، فیلسوفان، اسماعیلیا،ن و صوفیان

-

محور اصلی بحث، تبیین سلسله‌مراتب وجود و چگونگی پیدایش آن

اکرمی (1389)؛ هاشمی‌پور (1380)

 

ابن‌ندیم

وفات 380 یا 385

الفهرست

علوم اسلامی و علوم اوایل

10 علم

تحت تأثیر کتاب جوامع‌العلوم ابن‌فریغون

کیانی‌فرید (1390)

 

اخوان‌الصفا

350-375‌ق

رسائل اخوان‌الصفا

صنایع علوم نظری و صنایع علوم عملی

3 علم

مبنای این تقسیم‌بندی مصلحت دنیا و آخرت و از سوی دیگر، برمبنای وحی (شرع) و عقل است.

اکرمی (1389)

 

محمدبن یوسف ابوالحسن عامری

وفات 381‌ق

الاعلام بمناقب الاسلام

علوم دینی و علوم فلسفی

6 علم

مبنای تقسیم علوم تفوق و وحدت میان عقل و وحی است.

کیانی‌فرید (1390)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

 

ابوعبدالله خوارزمی

وفات 387 ق

مفاتیح‌العلوم

علوم شرعی و ادبی و علوم مردم غیر عرب

4 علم

مبنای تقسیم علوم عربی و شرعی بودن یا  غیرعربی و غیرشرعی بودن علوم

اکرمی (1389)

 

ابوسهل جرجانی

وفات 390 یا 401  ق

رساله اصناف العلوم الحکمیه

علوم کلی (علم‌ الهی و علم طبیعی) ‌و علوم جزئی

18 علم

ضمن آشنایی با روش ارسطو، از منظری متفاوت به طبقه‌بندی علوم پرداخته است.

کیانی‌فرید (1390)

 

ابن مسکویه

۳۲۰ تا ۳۲5–۴۲۱ ق

ترتیب السعادات و منازل العلوم

حکمت نظری و حکمت عملی

4 علم

متأثر از اندیشه و آثار ارسطو

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

 

شهمردان بن ابی‌الخیر

تولد 420-425

نزهت‌نامه علایی

فلسفه نظری

3 علم

تأکید بر علوم طبیعی و بی‌توجهی به علوم فلسفی و شاخه‌های فرعی آن

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

شمس‌الدین محمدبن امین‌الدین ایوب دنیسری

-

نوادر التبادر لتحفه البهادر

فلسفه نظری، علوم طبیعی و علوم ریاضی

15 علم

متأثر از مشائیان به‌ویژه ابن‌سینا

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

نظامی عروضی سمرقندی

قبل از سال 500 ق تا حدود سال 550 ق

مجمع النوادر (چهار مقاله)

علم دبیری، شاعری، نجوم و طب

-

متأثر از ابن سینا و تأکید بر علوم عملی و کاربردی

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

محمد فاضل مسکینی سمرقندی

-

جواهر العلوم همایونی

علوم ادبی، تاریخ، حکمت عملی و علوم دیوانی، علوم طبیعی، علوم دینی و مذهبی، علوم تصوف، علوم ریاضی

120 علم

توجه ویژه به علم تصوف

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

ابن‌سینا

370-428 ق

رساله اقسام علوم الحکمیه

علوم طبیعی، علم ریاضی، علم الهی، حکمت عملی، علم منطق

49 علم

متأثر از تقسیم‌بندی ارسطو

کدیور (1387)

شفا

فلسفه نظری و فلسفه عملی

3 علم

هدف فلسفه این است که انسان را بر حقایق اشیا آگاه کند و اشیا موجوداتی هستند یا در حوزه اختیار ما نیست یا هست.

دانشنامه علائی

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

بر علم چگونگی شرایع و چگونگی سیاسات تأکید می‌کند.

عیون الحکمه

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

مبادی مطلق حکمت مستفاد از دین و شریعت الهی هستند.

حکمت مشرقیه

علوم نظری و علوم عملی

8 علم

برترین علم، علم الهی و تأکید کمتر بر علوم عملی

بهمنیاربن مرزبان

وفات

458 ق

التحصیل

منطق، الهی و طبیعی

-

استفاده از روش ابن‌سینا در دانشنامه علائی. بی‌توجهی به حکمت عملی در تقسیم‌بندی خود

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

ابوریحان بیرونی

362-440 هـ ق

آثار خود

علوم انسانی، طبیعی و ریاضی

-

رویکرد دینی و مذهبی و اختصاص جایگاه ویژه به علوم انسانی

محقق (1370)؛ اشرفی خیرآبادی (1387)؛ ابوریحان بیرونی (1371)

فی فهرسه کتب الرازی

طب، طبیعیات، منطق، ریاضیات و نجوم، تفسیر و تلخیص کتب فلسفی و طبی دیگران، علوم فلسفی و تخمینی، مافوق‌الطبیعه، الهیات، کیمیا، کفریات و فنون مختلف

184 عنوان

طبقه‌بندی آثار رازی

ابن حزم اندلسی

384-456 ق

رساله التقریب لحد المنطق

علم قرآن، علم حدیث، علم مذاهب، علم فتوا (فقه)، علم منطق، علم نحو، علم لغت، علم شعر، علم خبر (تاریخ)، علم طب، علم هندسه و علم نجوم

-

تأکید بر علم منطق و بی‌توجهی به علوم طبیعی

کیانی‌فرید (1390)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

مراتب‌العلوم

علم شریعت، علم اخبار (تاریخ)، علم لغت، علم نجوم، علم حساب، علم پزشکی و علم فلسفه

8 علم

از تقسیم‌بندی دوتایی فراتر رفته و تأکید بر وابستگی همه علوم به هم

ابوالعباس لوکری

وفات  پس از 503 ق

بیان‌الحق بضمان الصدق

علوم حکمی و غیر حکمی

4 علم

متکی بر سنت ارسطویی و متأثر از اندیشه‌های فلسفه مشاء به‌ویژه ابن‌سینا و بهمنیار

محقق (1370)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

محمد غزالی

450-505 ق

احیاءالعلوم‌الدین؛

رساله اللدنیه

علوم عقلی و علوم شرعی؛

6 علم

رویکردی عارفانه

بکار (1381)

علوم حصولی و علوم حضوری؛

-

علوم واجب عینی و علوم واجب کفایی؛

-

علوم نظری و علوم عملی

-

محمدبن محمودبن احمد طوسی

572-590‌ق

عجائب المخلوقات

علوم طبیعی

8 علم

تأکید بر علوم طبیعی؛

مطالب بیشتر جنبه سرگرمی و تفنن داشته و از رویکرد علمی و مستند دور شده

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

ابوبکر مطهر جمالی

تولد حدود 578 ق

فرخ‌نامه

علوم طبیعی

13 علم

تأکید بر علوم طبیعی و

بی‌توجهی به مباحث کلی فلسفه

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

سراج‌الدین ارموی

594-682 ق

لطائف الحکمه

حکمت نظری (علوم دینی) و حکمت عملی

5 علم

دارای نگرش دینی؛

تأکید بر علوم دینی و بی‌توجهی به علوم طبیعی و فلسفی

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

ابوعلی سلماسی

-

الرساله الشرفیه فی تقاسیم العلوم الیقینه

علوم مفید در دنیا، ابزار تحصیل علوم نافع، معین بر تحصیل علم نافع، مضر بر بعضی از مردم، مضر بر همه مردم، نه مفید و نه مضر، علم خاص دنیا و علم خاص آخرت

13 علم

متأثر از سنت فارابی و اسماعیلیان

جلالی (1394)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

فخرالدین رازی

تولد 543 یا 544-606 ق

جامع‌العلوم یا جامع ستینی (شصتگانه)

علوم نقلی و علوم عقلی

11 علم

دارای رویکردی کلامی و برگرفته از سنت ارسطویی و رعایت اصل سلسه‌مراتب علوم

خزائیلی، منتظرالقائم، و میرجعفری (1391‌)

محمدبن محمود آملی

وفات 753 ق

نفائس‌الفنون فی عرائس العیون

علوم اوایل و علوم اواخر

9 علم

به‌شیوه نویسندگان کتب علمی قرن هفتم و هشتم، نظیر خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین شیرازی

اکرمی (1389)

قطب الدین شیرازی

634-710 ق

دره‌التاج

علوم حکمی یا علوم نظری، علوم غیرحکمی یا علوم عملی

3 علم

متأثر از طبقه‌بندی ابن‌سینا، سهروردی، غزالی و فخرالدین رازی

بکار (1381)

حمدالله مستوفی

680-750 ق

نزهه‌القلوب

علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا، و علوم اخلاق

6 علم

دارای رویکردی مستند و علمی و در پاره‌ای از موارد متأثر از طبقه‌بندی ارسطو؛

تأکید بر تاریخ و اخلاق

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

ناصرالدین بیضاوی

وفات 685 تا 691 ق

رساله فی موضوعات العلوم و تعاریفها

ادبیات، نوامیس، طبیعی، هندسه، هیئت، موسیقی و اخلاق و حساب

42 علم

نگرش دینی و شرعی

سلیمان (1393)

زین‌الدین عمربن سهلان

وفات 540 ق

تبصره و دو رساله دیگر در منطق

علم منطق، علم طبیعی، و علم الهی

8 علم

ابن سهلان این کتاب را از روی کتاب بصائر خود و کتاب‎های ابن سینا نگاشته است.

کیانی‌فرید (1390)؛ خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

شهرزوری

وفات 687 ق

رساله تقاسیم العلوم از مجموع رسائل الشجره‌الاهیه

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

متأثر از مکتب مشائی به ویژه ابن‌سینا

کیانی‌فرید (1390)

بابا افضل کاشانی

وفات 610 ق

-

علم دنیوی، علم اندیشه، و علم اخروی

3 علم

رویکردی متفاوت از دیگر فلاسفه؛

تقسیم‌بندی علوم بر اساس تمایز دنیا و آخرت

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

خواجه نصیرالدین طوسی

598-672 ق

اخلاق ناصری

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

متأثر از فلسفه مشاء و متکی بر سنت ارسطویی

سلیمان (1393)؛  خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

اقسام‌الحکمه

ابن رشد

520-580 ق

جمهوری افلاطون

حکمت نظری و عملی

6 علم

مبناقراردادن طبقه‌بندی ارسطو؛

بنیادگذاری دانش سیاسی

بیلگری و برزگر (1394)

اسماعیل‌بن محمدریزی

-

حیات‌النفوس

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

متأثر از طبقه‌بندی ابن سینا و مکتب مشاء و مکتب اشراق

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

نویری

677-733 هـ ق

نهایه‌الارب فی فنون‌الادب

علوم طبیعی، علوم انسانی، حیوان صامت، گیاهان، و تاریخ

25 علم

دیدگاه‌های فقهی

نوروزی (1383)

شمس‌الدین آملی

وفات 753 ق

نفائس‌الفنون فی عرائس العیون

علوم اوائل و علوم اواخر

8 علم

مبنای تقسیم‌بندی، کاربرد و فواید آن در جامعه اسلامی؛

تأکید بر حکمت عملی

خزائیلی منتظرالقائم، و میرجعفری (1391‌)؛ کیانی‌فرید (1390)

ابن اکفانی سنجری

وفات 749‌ق

ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد

مقصود لذاته (علوم حکمی) و  غیر مقصود لذاته (علوم غیرحکمی)

4 علم

رویکرد اخلاقی و در پرتو حکمت اشراق

کیانی‌فرید (1390)

ابوبکربن خسروالاستاد

677-733 ق

رساله مونس‌نامه

حروف معجم، اصول نحو، مسائل نحوی از قران، مسائل اصول از قران، عقد قرآن از حروف و کلمات، لغت، فقه، بیرون‌آمدن اندیشه پنهان، حساب، قول و عمل

50 مسئله

روش پرسش و پاسخ و در میان کتب تقسیم علم به یواقیت العلوم و دراری النجوم نزدیک است؛

تأکید بر علوم قرآنی و ادبی

روحی‌دل (1378)

یوسف بن ابی‌بکر سکاکی

544-624 ق

مفتاح‌العلوم

علم صرف، علم نحو و علم معانى و بیان

12 علم

تأکید بر علوم بلاغت و بدیع

اسمیت[5] (1373)

سیدحیدر آملی

719 یا 720-794 ق

جامع‌الاسرار

علوم رسمی اکتسابی و علوم ارثی الهی

2 علم

رویکرد نوافلاطونی‌گری اسلامی؛

به‌کارگیری قاعده اشرفیت

بیاتی و خندق‌آبادی (1396)

ابن‌خلدون

732-808 ق

مقدمه ابن خلدون

علوم عقلی و علوم نقلی

9 علم

در تقابل با رویکرد سایر دانشمندان؛

تأسیس علم جدید عمران

حسینی (1390)؛ اکرمی (1389)

قلقشندی

756-821 ق

صبح‌الاعشی فی صناعه‌الانشاء

علم ادب و ادبیات، علوم شرعیه، علوم طبیعی، علم هندسه، علم هیأت و علم عدد

51 علم

تحت تأثیر تقسیم‌بندی ابن‌اکفانی

فدایی (1390)

علی‌بن محمد جرجانی

740-816 ق

التعریفات

علوم عقلی و نقلی

12 علم

اندیشه کلامی و عرفانی

جرجانی و ابن‌عربی (1370)

جلال‌الدین دوانی

830-908 ق

اخلاق جلالی

حکمت نظری و حکمت عملی

6 علم

رویکرد اخلاقی در پرتو حکمت اشراق

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

فضل‌الله روزبهان خنجی اصفهانی

860-927 ق

سلوک الملوک

علوم شرعی و علوم فلسفی

4 علم

در مخالفت با هر گونه فلسفه سیاسی و ایدئالیستی، به نقادی و طرد فلسفه پرداخته شده است.

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

حسین عقیلی رستمداری

قرن دهم

ریاض الابرار

علوم واقعی و علوم غریبه (خرافی)

42 علم

متأثر از اندیشه شیعه امامیه

خزائیلی و منتظرالقائم (1395)

کمال‌الدین حسین‌بن معین‌الدین میبدی

وفات 909 تا 911 ق

شرح الهدایه الأثیریه

حکمت عملی

حکمت نظری

6 علم

رویکرد مشائی و متکلمین

جوانمردی ادیب و محمدی (1396)؛ کیانی‌فرید (1390)

سیوطی

849-911 ق

اتمام الدریه لقراء النقدیه

اصول دین، علم تفسیر، علم حدیث، اصول فقه، فرائض، نحو و صرف، خط، علم معانی، علم بیان، علم بدیع، پزشکی، تشریح، تصوف

-

اصول دین اشرف علوم است

محقق (1370)

طاش کبری‌زاده

901-968 ق

مفتاح السعاده و مصباح السعاده فی الموضوعات العلوم

علوم خطی، علوم مربوط به الفاظ، علوم ذهنی و آلی، علم متعلق به اعیان، علوم عملی، علوم شرعی، علوم باطن

27 علم

اشاره به چهار مرتبه اشیاء و وجود: وجود کتبی، لفظی، ذهنی و عینی؛

تقسیم علوم بر مبنای 7 شجره بزرگ

سجادی (1360)؛ اکرمی (1389)

ملاصدرا

980-1050 ق

شرح‌الهدایه الاثیریه

حکمت عملی و نظری

7 علم

براساس مکتب مشاء

لک‌زایی (1388)

اکسیرالعارفین

علوم دنیوی و اخروی

3 علم

براساس حکمت اشراق

کسر اصنام الجاهلیه

علوم مکاشفات و معاملات

-

براساس تقسیم غزالی

المظاهر الالهیه

حکمت متعالیه و حکمت عملی

6 علم

براساس حکمت متعالیه، عرشیه و قدسیه

داوود انطاکی

950-1008 ق

تذکره اولی الالباب

تصور و تصدیق

4 علم

مطالب‌ خرافی‌ بسیاری در  تذکره انطاکی‌ وجود دارد که‌ نشانگر افول‌ پزشکی‌ در دوره اسلامی‌ است‌.

کیانی‌فرید (1390)

مقصود لذاته و مقصود لغیره

4 علم

علم ادب و علم منطق

12 علم

علم فراست، علم تعبیر، علم هیئت و علم منطق

-

استدلال با علم علوی بر علم علوی، استدلال با علم علوی بر علم سافل و استدلال با علم سافل بر علم سافل

-

علم یا به‌گونه‌ای است که در آن ذهن، ماده ذهنی را به‌کار می‌گیرد یا ذهن، ماده خارجی را به‌کار می‌گیرد.

3 علم

مدار تقسیم علوم یا اذهان است یا زبان است یا ابدان است یا ادیان

56 علم

سلطان محمودبن غلامعلی طبسی

قرن 11

رساله در تقسیم‌بندی علوم و احوال دانشمندان نامدار

شرعی و غیرشرعی

15 علم

متأثر از دانشمندانی چون تفتازانی، غرالی، ابن سینا، قطب‌الدین شیرازی و فاضل کرمانی

رستم‌‌پور ملکی و روحی‌دل (1375)

حاجی خلیفه

1017-1067 ق

کشف‌الظنون عن اسامی الکتب و الفنون

قدیم و حادث

-

استفاده از کتاب «الفهرست» ابن‌ندیم و همچنین کتاب «احصاء العلوم» فارابى

کیانی‌فرید (1390)

تصور و تصدیق

-

قسمی که در نفس ثابت می‌شود، قسمی که به ‌واسطه حس ادراک می‌شود و قسمی که به‌ واسطه قیاس دانسته می‌شود

-

علوم نظری و علوم عملی

-

علم آلی و غیرآلی

-

علوم حکمی و غیرحکمی

2 علم

مقصود لذاته و مقصود لغیره

2 علم

کتابت، عبارت، اذهان و اعیان

2 علم

فیض کاشانی

1007-1091 ق

فهرس العلوم

ادبیات، شرعیات و فلسفیات

200 علم

تأکید بر اهمیت رعایت مراتب در فراگیری این علوم

فتح‌الهی (1388)

تهانوی

وفات 1158 ق

کشاف اصطلاحات الفنون

علوم مدون و غیرمدون

3 علم

طبقه‌بندی براساس شرف و مرتبت علوم

سجادی (1360)

صدیق‌بن حسن قنوجی

1248-1307 ق

ابجد العلوم

دسته‌بندی و شرح علوم مختلف به ترتیب الفبا

-

تقسیمات علوم عقلی و انقسام کلام به نظم و نثر از مقدمه ابن خلدون نقل شده است.

قنوچی (1387)

صدرالافضل تبریزی

1268-1350 ق

ایضاح‌الادب

شرعیات، حکمیات و ادبیات

14 علم

ابتدا طبقه‌بندی اخوان الصفاء و سپس طبقه‌بندی خود را آورده است و آنگاه فنون مربوط به ادبیات را جداگانه ذکر می‌کند.

طالعی و همکاران (1392)

امام خمینی

1281-1368 هـ ش

چهل حدیث

علم نافع برای انسان و علم غیرنافع برای انسان

4 علم

براساس انسان‌شناسی ویژه وی و الهام از احادیث

لک‌زایی (1388)

سید علی مدرس موسوی

تولد 1305 هـ ش

کلیات معارف اسلامی

علوم عقلی، ادبی و شرعی

36 علم

متأثر از دیدگاه‌های فیض کاشانی در رساله فهرس العلوم و تهانوی در کشاف اصطلاحات الفنون و شمس‌الدین آملی در نفائس‌الفنون فی عرائس العیون

فتح‌الهی (1388)

آیت‌الله جوادی آملی

تولد 1312 هـ ش

منزلت عقل در هندسه معرفت دینی

علوم الهی، علوم الحادی، علوم سکولار و بی‌طرف

-

تأکید بر ضرورت اسلامی‌کردن علوم و دستیابی به علوم طبیعی و انسانیِ دینی

واعظی (1387)

حسین نصر

تولد 1312 هـ ش

-

علوم سنتی و علوم جدید

5 علم

ریشه علوم جدید در علوم سنتی است، منتهی در بعد معرفت‌شناختی و روشی دچار تحول شده است؛

فلسفه را شریف‌ترین علوم می‌داند؛

تأکید بر ایجاد دانش بومی.

هلالی و زمانی (1387)؛ نصر (1384)

غلامرضا فدایی عراقی

تولد 1324 هـ ش

طرحی نو در طبقه‌بندی علوم و رده‌بندی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی

علوم انسانی، علوم طبیعی

4 علم

این طرح بر دو اصل رابطه سلسله‌مراتبی و نظریه دودوئی استوار است که ملهم از یکی از آیات شریفه قرآن است.

فدایی عراقی (1380)

علی‌اکبر رشاد

تولد 1335 هـ ش

-

خداشناسی، روان‌شناسی، حقوق خانواده و اخلاق خانواده، جامعه‌شناسی، سیاست‌شناسی، بین‌الملل‌شناسی، زیست بوم‌شناسی، علم‌شناسی، مدیریت‌شناسی منابع، جرم‌شناسی، امنیت‌شناسی

34 علم

طبقه‌بندی علوم از فروع مبحث «هویت‌شناسی» علم و مبتنی بر مسئله «ملاک وحدت و تمایز علوم» است.

رشاد (1395)

محمدباقر مقدم

تولد 1341 هـ ش

درآمدی بر رده‌بندی علوم "طبقه‌بندی کتب"

120 موضوع کلی

تقسیم هر کدام از موضوعات کلی به 120 موضوع کلی دیگر

الهام از معارف قرآنی و بر اساس تجارب، مطالعه و پژوهش در کتابخانه

مقدم (1373)

عبدالحسین خسروپناه

تولد 1345 هـ ش

در جستجوی علوم انسانی اسلامی

طبقه‌بندی براساس علوم موجود و محقق؛ و تعامل انسان با خود، جامعه، طبیعت و خدا

-

با استناد به امام صادق(ع) معیاری برای طبقه‎‎بندی علوم عرضه می‎‎کند. مطابق با این معیار، علوم عبادی و اعتقادی از رابطه انسان با ذات، صفات و افعال الهی؛ علوم اخلاقی و رفتاری از رابطه انسان با خود؛ علوم اجتماعی از رابطه انسان با دیگران؛ علوم طبیعی از رابطه انسان با طبیعت به‎‎دست می‎‎آیند.

خسروپناه (1394)

علوم مرتبه اول و علوم مرتبه دوم

3 علم

عبدالحمید واسطی

تولد 1347 هـ ش

راهنمای تحقیق:

بااقتباس از نگرش اسلام به علم و هستی

محور ارتباط با ماوراء

محور ارتباط با خود

ارتباط با هم‌نوع

ارتباط با جهان و محیط

28 علم

براساس آیات قرآن و روایات

واسطی (1394)

                             

 

طبقه‌بندی علم در تاریخ تمدن اسلامی، یک حرکت علمی مهم و تعیین‌کننده محسوب می‌شود. از اواسط قرن دوم تاکنون، طبقه‌بندی‌های مختلفی از علوم ارائه شده است. اندیشمندان دوره اسلامی شیوه‌های پیشینیان را مبنای رده‌بندی خود قرار دادند؛ و هم‌راستا با آن نیز، علوم جدیدی مانند علوم شرعی و نقلی را شناسایی کردند و به آنها افزودند. به این ترتیب، در کنار شناسایی علوم جدید در طول زمان، علوم مختلف نیز به شاخه‌های مختلفی تقسیم شدند، همین روند به رشد و توسعه علوم انجامید.

مطالعات درخصوص تقسیم بندی‌های ارائه شده از علوم، در دوره اسلامی نشان می‌دهد که نخستین تلاش جدی مسلمانان برای طبقه‌بندی علوم، از قرن سوم با کار کِندی آغاز شد. در ابتدا، مبنای طبقه‌بندی علوم در اسلام همان تقسیم ارسطویی بود (سجادی، 1360). مطالعات نشان می‌دهد که فلاسفه (مانند جابربن حیان در کتاب الحدود و ابوحیان توحیدی در کتاب رساله فی‌العلوم) نخستین گروهی بودند که به طبقه‌بندی علم پرداختند. طرح طبقه‌بندی فارابی، گامی اساسی در زمینه طبقه‌بندی علم در دوره اسلامی به‌شمار می‌رود. به‌دنبال وی سایر دانشمندان این دوره نیز در تکمیل و توسعه طبقه‌بندی علوم نقش مهمی داشتند. به این ترتیب علوم در طی زمان گسترش یافتند.

مطالعه متون مختلف نشان می‌دهد در دوره اسلامی، روش‌های متعددی برای دسته‌بندی علوم وجود داشته است. این روش‌ها تابع نوع نگرش و جهان‌بینی خاص هر دانشمند، موقعیت علوم و شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی بوده است. ولایتی (1384) به تعدادی از این روش‌ها اشاره می‌کند:

در روش اول، علوم به نظرى و عملى تقسیم مى‌شوند، بدون آنکه کیفیت و چگونگى انجام علوم عملى مطرح باشد. در علوم نظرى که مى‌توان به آن «حکمت نظرى» نیز گفت، تنها اصل شناخت و معرفت مطرح است و موضوع بحث، وجود و وضعیت تعلق آن به ماده است. این علوم به سه قسمت تقسیم مى‌شوند:

علم الهی (علم اعلى) که مخصوص امور مجرد از ماده است. علم حساب و ریاضى (علم اوسط) که بحث آن علوم تماماً ذهنى و مجرد از ماده است. علم طبیعى (علم ادنى) که به امور متعلق به ماده، چه در صورت ذهن و چه در خارج از آن، مى‌پردازد. علوم عملى نیز سه دسته‌اند: «علم اخلاق» مربوط به زندگى شخص، «علم تدبیر منزل» مربوط به خانواده و «علم سیاست» مربوط به مسائل جامعه است. این طبقه‌بندى متأثر از فلسفه یونان، به‌‌ویژه ارسطو انجام شده است.

در روش دوم، علوم برحسب ارتباط مستقیم با هدف اصلی، یعنی استفاده از علوم و دانش‌های مختلف برای رسیدن به هدفی معین، بررسی می‌شوند. به‌طور مثال، در حکمت نظری یا علوم شرعی، شناخت و معرفت اصل هستند و دیگر علوم مانند صرف‌و‌نحو برای فهم مطالب به‌کار می‌روند.

در روش سوم، دانش‌ها به «علوم اسلامى» و «غیراسلامى» تقسیم مى‌شوند. علوم اسلامى، علومى هستند که به‌طور خالص از تفکر مسلمانان برخاسته‌اند و علوم غیراسلامى نیز علومى هستند که اصل آنها از تمدن‌هاى دیگر به اسلام رسیده و مسلمانان آنها را بسط داده، ساخته و پرداخته‌اند.

در روش چهارم، دانش‌ها به «علوم شرعى» و «غیرشرعى» تقسیم مى‌شود. علوم شرعى آن دسته علوم هستند که از پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) به ما رسیده‌اند و شامل اصول و فروع و مقدمات و متممات می‌شوند. علوم غیرشرعى نیز علوم عقلى محض مانند ریاضیات هستند.

در روش پنجم، علوم به «عقلى» و «نقلى» تقسیم مى‌شوند. مقصود از علوم عقلى همان حکمت، کلام و فلسفه و علوم نقلى نیز امور شرعى و دانسته‌هاى معرفتى مربوط به دانش‌هاى مختلف چون نجوم و پزشکی است (ولایتی، 1384).

در دوره اسلامی، تقسیم‌بندی علوم براساس ملاک‌های مختلفی انجام شده است که این ملاک‌ها عبارت‌اند از:

1. عموم و خصوص که بعضی از آن به اصل و فرع تعبیر کرده‌اند، یعنی از موضوعات عام به خاص رفتن یا برعکس، از موضوعات خاص به عام رفتن.

2. ملاک دیگر، توقف یا اناطه است که براساس آن تعلیم و تعلم برخی علوم موقوف بر آگاهی دانش‌های دیگر است (طاهری عراقی، 1376).

3. رویکرد دیگری که در طبقه‌بندی علوم وجود داشته، اشرفیت است، بدین معنا که ترتیب علوم برحسب اشرفیت و افضلیت آنهاست (تهانوی، 1996م، نقل در خزائیلی و منتظرالقائم، 1395).

مروری بر مطالعات انجام‌شده در زمینه طبقه‌بندی‌های مختلف در دوره اسلامی نشان می‌دهد که بیشتر طبقه‌بندی‌های انجام‌شده از علوم در این دوره، از عام به خاص انجام شده است؛ در هر تقسیم‌بندی ابتدا کلیات و سپس موضوعات خاص‌تر ذکر شده و در پاره‌ای از موارد این موضوعات نیز به مفاهیم جزئی‌تری تقسیم شده‌اند. بیشتر دانشمندان مسلمان، مابعدالطبیعه (علوم الهی) را ارجح علوم می‌دانستند.

به‌طور کلی، می‌توان گفت که جامعه علمی امروز برای طراحی یک نقشه علمی و یک نظام جامع علمی، به سازماندهی و نظم‌دهی به علوم نیاز دارد. طبقه‌بندی علوم با تعیین سلسله‌مراتب علوم و روابط میان آنها می‌تواند به شناسایی اولویت‌های آموزشی و اولویت‌های پژوهشی منجر شود و به تعیین روابط میان‌رشته‌ای کمک کند.

 



[1] Fadaie Araghi

[2] De Callatay

[3] ASHRAF

[4] این جدول، اقتباس از جدولی است که در مقاله فدایی (1390) با عنوان «مبانی تقسیم‌بندی علوم و مقایسه تقسیم‌بندی علوم توسط قلقشندی و ابن‌اکفانی» تعداد معدودی از دانشمندان دوره اسلامی ذکر شده است که البته در پژوهش حاضر تغییراتی در آن ایجاد و تکمیل شده است.

[5] Smith 

اسمیت، ویلیام (1373، مرداد و شهریور). نخستین آثار فارسى در بلاغت (محمود حسن‌آبادى، مترجم). کیهان اندیشه، 152-169.

اشرفی خیرآبادی، حمید (1387، شهریور). مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تأکید بر کتاب فی تحقیق ماللهند). کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، 80-89.

اکرمی، ایوب (1389). بررسی تطبیقی طبقه‌بندی‌های علوم در تمدن اسلامی. معرفت، 19(4)، 71-87.

امیری، مهدی (1393). بررسی مقایسه‌ای تقسیم‌بندی علوم از منظر ارسطو، فارابی، اخوان‌الصفا و ابن‌سینا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز.

بکار، عثمان (1381). طبقه‌بندی علوم از نظر حکمای مسلمان (جواد قاسمی، مترجم). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

بیاتی، ابوالحسن؛ خندق‌آبادی، مجتبی (1396). گزارشی از مدل­های طبقه‌بندی علوم. مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، 4 (11)، 21-34.

ابوریحان بیرونی، محمدبن احمد (1371). فهرست کتاب­های رازی و نام­های کتاب­های بیرونی (مهدی محقق، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.

بیلگری، احمد؛ برزگر، ابراهیم (1394). ابن‌رشد و دانش سیاسی. سیاست متعالیه، 3 (11)، 27-46.  

جرجانی، علی‌بن محمد؛ ابن‌عربی، محمد‌بن علی (1370). کتاب التعریفات. تهران: ناصرخسرو.

جلالی، غلامرضا (1394). پارادایم نوین تقسیم علوم در ایران. مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، 1 (5)، 203-220.

جوانمردی ادیب، علیرضا؛ محمدی، مقصود (1396). قاضی کمال‌‌الدین حسین‌بن معین‌‌الدین میبدی: زندگی، شخصیت، دیدگاه‌‌ها. تاریخ فلسفه، 7 (4)، 145-184.  

حسینی، سیدعقیل (1390، آذر و دی). علم اجتماعی در تقسیم‌بندی علوم حکمای مسلمان. سوره، 179-183.

خزائیلی ‌نجف‌آبادی، محمدباقر (1391). جابربن حیان و طبقه‌بندی علوم. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 3 (8)، 73-82.

خزائیلی، محمدباقر؛ منتظرالقائم، اصغر (1395). نقد و بررسی طبقه‌بندی علوم در تمدن اسلامی با تأکید بر نقش ایرانیان (قرن­های سوم تا یازدهم هجری). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ دانشگاه اصفهان.

خزائیلی، محمدباقر؛ منتظرالقائم، اصغر؛ و میرجعفری، حسین (1391‌). بررسی مقایسه­ای طبقه‌بندی علوم از دیدگاه فخرالدین رازی و شمس‌الدین آملی. مطالعات تاریخ اسلام، 4 (13)، 37-65.

میرجعفری، حسین؛ منتظرالقائم، اصغر؛ و خزائیلی، محمدباقر (1390). کتاب جوامع‌العلوم و طبقه‌بندی علم. پژوهش‌نامه تاریخ، 6 (22)، 175-192.

خسروپناه، عبدالحسین (1394). در جستجوی علوم انسانی اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.

ربانی، جعفر (1395). زندگی‌‌نامه‌‌ی خلیل فراهیدی. در گلشن ابرار، (ج 5، ص 9-21). قم: پژوهشکده علمی- کاربردی باقرالعلوم.

رستم‌پور ملکی، رقیه؛ روحی‌دل، الهه (1375). رساله در تقسیم­بندی علوم و احوال دانشمندان نامدار مولانا سلطان محمودبن غلامعلی طبسی. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 30 (25)، 97-138.   

رشاد، علی‌اکبر (1395). منطق طبقه‌بندی علوم. ذهن، 17 (65)، 5-28.

رضایی، محمدجواد (1383). بررسی، تحلیل و نقد دیدگاه ابن‌سینا درباره طبقه‌بندی علوم. انجمن معارف اسلامی، 1 (1)، 141-165.

رفیعی، علی (1378). نقد و معرفی کتاب: سیری در «الموسوعه العربیه». آینه میراث، 2 (1 و 2)، 46-50.

رفیعی علامه، علی (1373). طبقه‌بندی علوم در جهان اسلام. نامه فرهنگ، 13، 110-127.

روحی‌دل، الهه (1378). «مونس‌نامه» رسانه‌ای در تقسیم‌بندی علوم «قرن هشتم هجری». آینه میراث، 2 (3 و 4)، 83-86.

سجادی، محمدصادق (1360). طبقه‌بندی علوم در تمدن اسلامی. بی‌جا: بی‌نا.

سلیمان، عباس محمدحسن (1393). رده‌بندی دانش‌ها از نگاه خواجه نصیرالدین طوسی و ناصرالدین بیضاوی. بازیابی 16 تیر 1398، از /http://rasekhoon.net/article/show/957334.

شریعت‌پناهی، ماهیار (1393). دانش طب و طبقه‌بندی علوم در تمدن اسلامی، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 5 (14)، 23-50.

طالعی، عبدالحسین؛ کریمی، رضا؛ و عموقین، جعفرعباداله (1392، مرداد و شهریور). مروری بر طبقه‌بندی علوم از صدرالافاضل تبریزی. آینه پژوهش، 16-22.

طاهری، مسعود (1394). طبقه‌بندی علوم در تمدن اسلامی تا پایان قرن هشتم هجری. نامه فرهنگستان، 14 (4)، 62-80.

طاهری عراقی، احمد (1363). تقسیم­بندی علوم از نظر غزالی. معارف، 1 (3)، 81-89.

طاهری عراقی، احمد (1376). رده BP اسلام (علوم دینی اسلام در نظام رده‌بندی کتابخانه کنگره) (به کوشش زهره علوی). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

فتح‌الهی، ابراهیم؛ (1388). متدولوژی علوم قرآنی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

فتحی عبدالهادی، محمد؛ بدر، احمد (1389، آذر و دی). تاریخ تحولات طبقه‌بندی و رده‌بندی در فرهنگ اسلامی (محمد حسینی، مترجم). آینه پژوهش، 15-20.

فدایی عراقی، غلامرضا (1380). طرحی نو در طبقه‌بندی علوم. پردازش و مدیریت اطلاعات، 21 (2)، 105-132.

فدایی، غلامرضا (1390). مبانی تقسیم‌بندی علوم و مقایسه تقسیم‌بندی علوم توسط قلقشندی و ابن‌اکفانی. بازیابی در 3 شهریور 1397، از http://www.talie.ir/?p=25210.

قنوچی، صدیق‌بن حسن (1387). ابجد العلوم الوشی المرقوم فی بیات احوال العلوم. قم: موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.

کدیور، محسن (1387). ابن‌سینا و طبقه‌بندی حکمت: تحلیل، تحقیق و تصحیح رساله اقسام‌الحکمه. جاویدان خرد، 5 (1)، 35-137.

کریمی زنجانی اصل، محمد (1378). رده‌بندی علوم در ایران و اسلام. میراث شهاب، 5 (3 و 4)، 101-108.

کیانی‌فرید، مریم (1390، آذر و دی). نظریه اجتماعی، اسلام: طبقه‌بندی در تاریخ، بحثی در باب تقسیمات علوم از منظر اندیشمندان متقدم. سوره اندیشه، 179-183.

لک‌زایی، نجف (1388). طبقه‌بندی علوم از دیدگاه صدرالمتألهین و امام خمینی (ره). خردنامه صدرا، 12 (3)، 42-52.

ماحوزی، رضا (1392). رویکرد فارابی و ابن‌سینا به علوم و تقسیم آن؛ رویکردی پیشارشته­ای، رشته‌ای و یا میان‌رشته­ای. مطالعاتمیانرشته‌ایدرعلومانسانی، 5 (2)، 37-51.

محقق، مهدی (1370). تقسیم‌بندی علوم از نظر دانشمندان اسلامی. فصلنامه سیاست، 1، 28-37.

مستقیمی، مهدیه‌السادات (1387). بررسی تطبیقی نظریه ابن‌سینا در باب طبقه‌بندی علوم. پژوهش‌های فلسفی کلامی، 10 (1)، 175-198.  

مقدم، محمدباقر (1373). درآمدی بر رده‌بندی علوم «طبقه‌بندی کتب». قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.

نصر، سیدحسین (1384). علم و تمدن در اسلام (احمد آرام، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.

نوروزی، زهرا (1383، مهر). «نهایه‌الارب فی فنون الادب» مجموعه­ای ارزشمند در تاریخ­نگاری اسلامی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، 48-53.

هاشمی‌‌پور، بهناز (1380). گفتاری درباره رساله در علم کلیات وجود. فرهنگ، 39 و 40، 29-87.

هلالی، فاطمه؛ زمانی، طوبی (1387). علوم بومی از دیدگاه دکتر سیدحسین نصر. فرهنگ پژوهش، 1 (1)، 117-150.

واسطی، عبدالحمید (1394). راهنمای تحقیق با اقتباس از نگرش اسلام به علم و هستی. مشهد: موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام.

واعظی، احمد (1387). علم دینی از منظر آیت‌الله جوادی آملی. روش‌شناسی علوم انسانی، 14 (54)، 9-23.

ولایتی، علی‌اکبر (1384). فرهنگ و تمدن اسلامى‌. قم: نشر معارف.

Ashraf, M. (2017). Classification of islamic sciences by imam-Ghazali. Retrieved September 12, 2017, from https://www.academia.edu/34641153/CLASSIFICATION_OF_ISLAMIC_SCIENCES_BY_IMAM-GHAZALI

De Callatay, G. (2003). The classification of the sciences according to the Rasa’il Ikhwan al-Safa’. Retrieved July 7, 2019, from https://iis.ac.uk/classification-sciences-according-rasa-il-ikhwan-al-safa

Fadaie Araghi, Gh. (2004). A new scheme for library classification. Cataloging& Classification Quarterly, 38 (2), 75-99.